Ligt de schuld van de huidige zware crisis bij een falen van de vrije markt met o.m. een gebrek aan overheidscontrole of is het de overheid die zelf (ook) in de fout is gegaan? En wat is er precies verkeerd gelopen?  Veel economen, die behoren, tot wat men noemt “De Oostenrijkse economische school” zijn van mening dat de huidige gangbare interpretaties voorbijgaan aan een essentieel aspect, dat tevens de sleutel zou kunnen aanreiken tot een remedie met duurzaam herstel.

Alan Greenspan : de geldtovenaar

‘De centrale banken moeten meer geld in de economie pompen aan zo laag mogelijke intrestvoeten.’ Dat was de toverformule voorgeschreven door de Engelse econoom John Maynard Keynes.(1883-1946). Het doel : zowel consumptie als investeringen maximaal stimuleren, om meer economische welvaart te creëren. In ’t Engels noemt men zulke geldcreatie “to create money out of thin air” (gebakken lucht in de economie pompen), omdat dit geld niet gebaseerd is op werkelijk gespaard vermogen. Kapitaal en geld zijn twee verschillende dingen. Kapitaal is het resultaat van productie uit schaarse middelen. Geld daarentegen is slechts een ruilmiddel, we kunnen onszelf niet rijk maken met geld bij te drukken.

Alan Greenspan heeft als voorzitter van de Amerikaanse centrale bank (de “FED”) blijkbaar die (slechte) Keynesiaanse raad opgevolgd. Hij heeft de rente artificieel en extreem laag gehouden, lager dan ooit in 50 jaar. Hij deed dit door veel geld in de economie te pompen, waardoor men meer kon uitlenen dan er kapitaal beschikbaar was.

Over een periode van enkele jaren was het resultaat van die lage rente en dit overtollige geld, een enorme aangroei van verbouwen en aankopen  van nieuwe woningen, met sterk stijgende prijzen als gevolg. In plaats van te sparen (te lage rente) ontstond een vlucht naar vastgoed, naar aandelen en naar grondstoffen. “Asset inflation” was het noodzakelijk gevolg van het overtollige en te goedkope geld.

Zeepbel

In een gezonde economie kan er alleen maar geïnvesteerd worden, dank zij het voorafgaande sparen. Er is een economische wet die zegt : sparen = investeren. Maar in de VS werd de voorbije jaren massaal geïnvesteerd, niet met spaargeld, maar met geld dat door de FED werd  bijgedrukt.  Het waren dan ook “valse” investeringen, of zoals de geniale econoom Ludwig von Mises het noemde “malinvestments”. In gewone mensentaal uitgedrukt : er werd geïnvesteerd met lucht. Niet alleen de burgers, maar ook de bedrijven zijn in die val getrapt. Zij investeerden volop in kapitaalgoederen. Vandaar de stijging van de grondstoffenprijzen.  De bedrijven weten dat er een grote vraag komt naar zulke goederen als er veel spaargeld beschikbaar is, maar zij beseften niet dat dit vele geld geen spaargeld, maar bijgedrukt geld was.

De stijging van de aandelenkoersen, van de grondstoffen en van het vastgoed was een luchtbel. Het waren geen “echte”  investeringen. Zij waren niet gedekt door spaargeld, De zeepbel was een feit.

De grote knal

Maar oh wee! Eens de overtollige geldcreatie van de overheid ophoudt, stellen burgers en bedrijven vast, dat er vanuit de markt geen vraag is naar al die woningen en die kapitaalgoederen (lees : investeringsgoederen). Er is inderdaad niet voldoende spaargeld beschikbaar om die nieuwe productie van woningen en kapitaalgoederen  op te nemen. De zeepbel spatte met een grote knal uit mekaar. De huizenprijzen, de grondstoffenprijzen en de prijzen van kapitaalgoederen  storten in mekaar.. De bedrijven kunnen de geproduceerde kapitaalgoederen niet kwijt en de woningen vinden geen kopers. Wanbetalingen volgen en de banken geraken in zeer ernstige problemen. De beurskoersen donderden omlaag. Dit is exact wat we nu meemaakten.

Het verpakken door de Amerikaanse banken van hypotheekleningen in CDO’s (Collateralized Debt Obligations) en de doorverkoop hiervan wereldwijd aan financiële instellingen ligt niet aan de bron van de crisis, zoals velen denken. Al heeft dit wel het mechanisme versterkt. Die hypotheekleningen zijn niet riskant geworden wegens hun verpakking (effectisering),  zij waren riskant vanaf hun toekenning. De fout die de banken wereldwijd (dus ook in ons land) hebben gemaakt, is dat zij het gevaar en de gevolgen van de enorme geldcreatie door de overheid (de Amerikaanse centrale bank) niet juist hebben ingeschat.

Het genezingsproces

De crisis is het signaal dat het genezingsproces is ingezet. Die genezing zal zo lang duren, tot er opnieuw voldoende “echt” spaargeld beschikbaar komt om de overhang aan  kapitaalgoederen en woningen op te nemen. Die opname zal dan ook maar gebeuren, wanneer die goederen en die woningen voldoende in prijs zullen gedaald zijn. Het slechtste dat de overheid nu kan doen is nog meer bijgedrukt goedkoop geld in de economie pompen, dit kan de toestand alleen maar verergeren.

Toch is dit blijkbaar de remedie die thans wordt verkozen. Wij denken dat dit niet kan lukken, omdat juist dit overtollige en te goedkope geld de basisoorzaak is van de crisis. Het is alleen uitstel van executie.

 Het beste en wellicht het enige wat de overheid nu kan  doen is het sparen aanmoedigen, door hogere rentevoeten toe te laten (door minder geldcreatie) en door alle belastingen op spaargeld af te schaffen en de bedrijven aan te moedigen om dividenden uit te betalen en niet te schrappen. De roep die thans zo luidt klinkt om het bankwezen aan meer controle te onderwerpen is niet gespeend van hypocrisie. Het zijn niet zozeer de banken, maar vooral de centrale banken en de toezichtorganen, die hun handelwijze moeten bijsturen. Trouwens er zijn thans reeds uitgebreide controlemechanismen voorhanden. Maar die overheidscontrole heeft gefaald, omdat diezelfde overheid blijkbaar niet bekwaam was om in te zien wat er verkeerd liep. Moest zij dat wel gezien hebben, dan zouden Dexia en Ethias niet in de problemen zijn gekomen. Hun raden van bestuur zijn ruim bevolkt met politici. Niet de vrije markt, maar de overheid moet worden bijgestuurd.

Eric Verhulst en Willy De Wit

Respectievelijk voorzitter en medewerker bij de onafhankelijke socio-economische denkgroep “Workforall” (www.workforall.org)

Verschenen in De Standaard op 5 November 2008