In 1986 ontplofte er in Chernobyl een nucleaire reactor. De oorzaak was een ondoordacht ontwerp van deze reactor (in essentie een open lucht reactor) gekoppeld aan menselijke fouten van de operators. In 2008 ontploften de financiële markten. De parallel tussen deze twee catastrofes is vanuit alle gezichtspunten treffend.

Wat is er in de financiële markten gebeurd? Bij een lage bankrente wordt de economie gestimuleerd omdat lenen en investeren goedkoper wordt. Dikwijls gebeurt dit in de nasleep van een recessie. In dit geval heeft de Amerikaanse centrale bank (de “FED”) de rente artificieel en extreem laag gehouden gedurende een lange periode. Lager dan ooit in 50 jaar. Essentieel was er daardoor geen rem meer op de geldcreatie in het fractioneel reserve systeem waarbij men meer kan uitlenen dan er kapitaal tegenover staat. De economie, vooral dan de consumptie, werd dus gestimuleerd door de injectie van massaal virtueel kapitaal en er volgde een prijsinflatie. Dit manifesteerde zich vooral in de Amerikaanse huizenmarkt, een typisch fenomeen van “asset inflation” als gevolg van een overdreven geldcreatie. Leningen werden verstrekt aan kansarmen, huizen werden voortdurend gekocht en snel met winst door verkocht, leningen werden gedekt door nieuwe leningen, enz. De prijsstijgingen waren fenomenaal en de FED greep in door systematisch de rente te verhogen. Evenwel te laat. Net zoals in Chernobyl had ze nooit mogen toegeven aan het experiment van de historisch lage rente. Net zoals in Chernobyl greep men in als de run-away situatie niet meer tegen te houden was. Want buiten het vele virtuele kapitaal had zich nog een ander fenomeen voorgedaan. Bij dergelijke lage rente lag de markt open voor snelle (papieren) winst. Leningen werden aangegaan om grote risico’s te bekostigen om ze dan af te betalen met de opbrengst ervan. De financiële sector was ook erg creatief en allerlei dubieuze en afgeleide financiële producten werden op de markt gegooid. In elk geval was de veronderstelling dat men de rekening wel zou kunnen betalen met de toekomstige winsten. Het dak stortte in en de rommelobligaties vlogen in het rond. Ook hier kan de opruimoperatie nog jaren duren.

Menselijk falen

Een belangrijk element in dit debacle is net zoals bij Chernobyl is dat de normale regelmechanismes van de vrije markt overboord gegooid werden en de menselijke operatoren zelf ingrepen. Slechts een paar enkelingen draaiden aan de knoppen. Ze hielden daarbij geen rekening met de lange termijn effecten.

De extreem lage rente was bijna met zekerheid bedoeld om de consumptie aan te wakkeren en op korte termijn leek dit te lukken. Economische groei die gebaseerd is op consumptie groei is echter zeer fragiel omdat consumptie op zichzelf geen waarde creëert maar vooral economische waarde verbruikt. De meeste economische theorieën zijn ook gebaseerd op lineaire modellen en zijn niet in staat lange termijn effecten en nog minder niet-lineaire effecten in rekening te brengen. Centrale regelmechanismes zijn in de economie uiterst risicovol omdat maar een paar personen beslissen voor een paar miljard economische spelers. Een echt vrije markt (hetgeen vandaag ternauwernood nog bestaat) is dan ook inherent stabieler omdat die miljarden beslissers elk maar een kleine impact hebben als ze een inschattingsfout maken. Het boek “The wisdom of crowds” illustreert dit op doeltreffende wijze.

De gelegenheid maakt de dief

De extreem lage rente resulteerde niet alleen in een versnelde geldcreatie, er was ook het katalysator effect van de zogenaamde afgeleide producten. Ze zijn zeer risicovol want ze werken alleen in opwaartse prijsstijgingen! Ze verbreken ook de band tussen het oorspronkelijke economische kapitaal en de waarde ervan in geld. Dit soort schema’s is ook moeilijk te onderscheiden van legitieme schema’s. Denk maar aan piramide schema’s, beleggingsfondsen en BTW-carrousels. Elke transactie op zichzelf lijkt legitiem maar als men alle transacties op een rijtje zet (tenminste als dat lukt want dissimulatie maakt er deel van uit), dan blijkt dat het gehele schema berust op bedrog en oplichting.

Overheidsfalen: welvaart op krediet als credo

Als de economie faalt of zelfs maar slabakt, dan wordt steevast hard geroepen dat de overheid moet optreden. De financiële crisis die we nu doormaken is evenwel het gevolg van een falende overheid en haar politiek die door de centrale banken werd doorgedrukt. Het debacle is de manier waarop de markt het evenwicht herstelt. Een lage rente werkt inderdaad de consumptie aan en is dan terug te vinden in de statistieken van economische groei, maar welke economische meerwaarde werd ermee gecreëerd? De cijfers over economische groei zijn dan ook dikwijls opgeblazen. Deze statistische oogverblinding wordt nog groter naarmate het overheidsbeslag zelf een belangrijk deel uitmaakt van het BBP.

Remedies

Rest nu nog de vraag hoe het verder moet. Wat zeker is dat de lucht eruit moet. Dat zal pijnlijk worden want vele gewone burgers hebben hun beschikbaar inkomen, ja zelfs pensioenreserves, drastisch zien dalen in een paar dagen tijd. De remedie zal erin bestaan dat het evenwicht tussen geld hoeveelheid en beschikbaar kapitaal (onder de vorm van economische goederen) te herstellen. Een kernprobleem hierbij is dat de economische context al niet zo rooskleurig is. Torenhoge belastingen, zware overheidsschuld, begrotingstekort en een ondergebruikt arbeidspotentieel zijn zware hinderpalen. Nochtans, deze factoren maken deel uit van het probleem. De financiële crisis is een structurele crisis. Desnietaltemin, we kunnen alleen maar hopen dat deze crisis de politici tot inkeer kan brengen. Preventief moeten de regels van het bankieren herbekeken worden. Daarbij moet in eerste plaats het verband tussen geld en kapitaal hersteld worden. Men zou er goed aan doen financiële instellingen te verplichten geen leningen toe te staan die niet rechstreeks door kapitaal gedekt zijn. Dit betekent dat deze instellingen hun kapitaal drastisch zullen moeten verhogen en dat men best de wetgeving die dergelijk risicogedrag aanmoedigt terug schrapt. Dit is een mondiale uitdaging.

We moeten ook durven erkennen dat het probleem reëel is. Het kwaad is geschied en de put (of eerder de luchtbel) dient gedelgd. Economische groei en hogere productiviteit zijn hierbij de voornaamste middelen. De overheidsector is buiten haar oevers getreden en de term corruptietaks verwoordt het probleem aan de basis. De overheidssector moet drastisch gesaneerd en dat kan door haar te ontdoen van alle complexe regelgeving die de laatste jaren exponentieel is toegenomen. De belasting op arbeid kan beter verdwijnen, dan zal de arbeidsreserve van 1,2 miljoen RVA-trekkers en 500 000 overbodige ambtenaren aangesproken kunnen worden.

Welvaart en welzijn zijn niet het resultaat van wishful thinking en snelle beloftes. Het is het resultaat van een goed werkende en stabiele rechtstaat. Het is het resultaat van een samenleving waar de economie op een gezonde basis berust en dat is op de schouders van de vele burgers die met arbeid en investeren de echte sociale meerwaarde scheppen.

Eric Verhulst,

Voorzitter www.workforall.org, een onafhankelijke socio-economische denktank

Een uitgebreide versie van deze tekst met grafieken vindt u in bijlage.