De Ieren hebben "no" gestemd, en ze zullen het geweten hebben. Er was op voorhand op Europees topniveau natuurlijk al afgesproken dat men zich niets van de uitslag zou aantrekken. De beslissing van de Ieren is hooguit een 'incident', en eigenlijk vooral een probleem voor de Ierse regering. Verder krijgen "die verdomde Ieren" natuurlijk wel heel weldenkend politiek en intellectueel Europa over zich heen, in deze krant bij monde van Tom Sauer (DS 14/6).

Referenda hebben volgens hem duidelijk bewezen "niet het beste politieke instrument" te zijn om over "complexe materies" te beslissen. Als de bevolking niet stemt zoals de politici het wensen dan moeten die politici de bevolking die beslissingsmacht maar ontnemen. Betekende "democratie" niet juist het omgekeerde? Of is dit een voorsmaakje van de "democratie" in het Europa waar we (nu met wat Ierse vertraging) in sneltreinvaart naar op weg moeten?

Kunnen we ons terecht vragen stellen bij de redenen waarom de Ieren "no" hebben gestemd, zonder grondige kennis van zaken? Ja natuurlijk, net zoals andere mensen zich vragen stellen bij de redenen waarom zowat alle parlementen in Europa vlotjes "ja" hebben gestemd, vaak òòk zonder grondige kennis van zaken. Maar dat is nu juist waarom er zo iets als democratie bestaat — als mensen het niet eens raken over politieke beslissingen, dan laten we gewoon de meerderheid beslissen, en dan respecteren we die beslissing.

Als de mensen volgens jou "verkeerd" hebben gestemd kan je natuurlijk (al dan niet terecht) boos en gefrustreerd zijn, maar wie daar niet tegen kan moet zich maar op iets anders toeleggen dan op politiek. De spelregels veranderen en de bevolking nòg minder inspraak geven is wel degelijk "het kind met het badwater" weggooien. Democratie reduceren tot frivoliteiten als ondergrondse parkings en bloembakken is niet serieus, of vergeet Sauer wie er elk jaar de belastingen betaalt voor de Europese begroting? "No taxation without representation", maar het probleem is nu juist dat "de gekozenen des volks" dat volk niét altijd vertegenwoordigen. Vandaar de nood aan, en de legitimatie van, referenda.

Als er één conclusie uit de Europese referenda te trekken valt, dan is het wel dat de democratische cultuur in de nationale staten behoorlijk verrot is. Een andere verklaring voor die enorme vertrouwenskloof tussen politieke elite en bevolking is er niet. Wie bovenop zo'n verrotte structuur dan snel-snel een grote en sterke Europese Unie wil neerpoten neemt een zeer zwaar risico. Het daagt de verzamelde intelligentsia en politieke leiders blijkbaar nog steeds niet dat hun arrogantie en het gebrek aan democratie die kloof in grote mate veroorzaakt hebben. Met dit soort hooghartige reacties op het Ierse referendum — 'asociaal', 'slecht geslapen', 'ondankbaar' — maken ze de zaak alleen maar erger.

Politiek zònder vertrouwen tussen "regeerders" en "geregeerden", waarin alles veel vlotter en sneller beslist kan worden, is natuurlijk ook mogelijk. Je hoeft daarvoor niet eens zo ver terug te gaan in de geschiedenis, of echt lang op het vliegtuig te zitten. Maar laat zij die de democratie willen vervangen door iets anders dan tenminste de moed en de eerlijkheid opbrengen om dat systeem ook bij naam te noemen.

De beste oplossing voor de politieke elite is dus niet om het Europees project nog veel meer af te sluiten van de bevolking, maar juist om voor veel meer democratie, en dus veel meer referenda te kiezen. Dat zal in het begin ongetwijfeld veel 'vertraging' opleveren, maar het is de enige manier om het vertrouwen met de bevolking duurzaam te herstellen, en daarmee ook het Europees project te redden.